Góry Pieprzowe

 

Góry Pieprzowe

Na granicy miasta Sandomierz i gminy Dwikozy Wyżyna Sandomierska stromo schodzi w kierunku doliny Wisły. Jej krawędź stanowią dość strome w porównaniu do innych odcinków Wyżyny Sandomierskiej Góry Pieprzowe. Pod względem morfologicznym i ze względu na podobną budowę geologiczną jest to przedłużenie Gór Świętokrzyskich. Wisła dokonała przecięcia w łupkach kambryjskich pozostawiając za przeciwnym brzegiem odsłonięcie w miejscowości Pączek Gorzycki. Wobec tego morfologicznie ostatnia widoczna struktura Gór Świętokrzyskich zlokalizowana jest po prawej stronie Wisły. Góry Pieprzowe wznoszą się one około 50 metrów nad doliną Wisły, a w najwyższym punkcie osiągają 201 m n. p.m. Ich stoki posiadają orientację południową. Na tychże stokach występują wyłaniające się spod lessu odsłonięcia starszych warstw geologicznych. Rzeźba terenu w górach jest dość zróżnicowana. Występują liczne rynny erozyjne, które z kolei łączą się i przechodzą w rozcięcia erozyjne. Złuszczony łupek tworzy pod owymi rozcięciami żleby. Między systemami rozcięć ostają się lekkie „wybrzuszenia”. W bardzo dobrym stopniu widoczny jest układ skał. Można dostrzec pewien chaos w ich ułożeniu. Często skały ułożone są pionowo, co świadczy o intensywności ruchów górotwórczych w przeszłości.
Wszystkie występujące tam wąwozy są otwarte do doliny Wisły. Dnem jednego
z wąwozów płynie mały strumień uchodzący do jeziora będącego starorzeczem płynącej tam niegdyś rzeki. Cechą charakterystyczną utworów skalnych na zboczach jest niemalże całkowity brak roślinności. Odsłonięcia są praktycznie nagie, w zagłębieniach przy korzystnych warunkach bytuje roślinność kserotermiczna. W odpowiednio wymodelowane bruzdy erozyjne, a najczęściej na wierzchołki żlebów wkracza roślinność drzewiasta np. brzoza, dąb, a niekiedy charakterystyczna dla Gór Pieprzowych wiśnia karłowata. Często występują też gatunki drzew iglastych. Wierzch gór jest całkowicie przykryty lessem, tam też znajdują się bezpośrednio przylegające do krawędzi gór pola uprawne. Również na niektóre stoki zachodzi pokrywa lessowa, one z kolei są porastane przez roślinność stepową. Góry Pieprzowe zyskały miano „największego rosarium Europy”, gdyż ich żleby są schronieniem dla licznych gatunków róż, w tym dla endemita występującego tylko na terenie rezerwatu Gór Pieprzowych i nigdzie indziej – róży Kostrakiewicza.
Warstwy w profilu geologicznym Gór Pieprzowych nie są ułożone jednolicie, a wręcz przeciwnie bardzo silnie sfałdowane, przewrócone i w niektórych miejscach poprzecinane drobnymi uskokami. Dodatkowo określenie ich wzajemnego stosunku utrudnia brak skamieniałości w większości warstw. Na te i inne trudności w badaniu geologii tego obszaru wskazywał Samsonowicz. Wyróżnił on łupki:
a) łupki kwarcowo-mikowe o szaro-żółtawym kolorze łatwo łupiące się na cienkie płytki o równej powierzchni. Tę łupliwość nadaje im duża zawartość miki i jej równoległe ułożenie, co jest efektem działania na nie dużego ciśnienia. Oznacza to, że łupki kwarcowo-mikowe są skałami metamorficznymi i zarazem najstarszymi (ok. 500 mln lat) w kompleksie warstw budujących Góry Pieprzowe. W świetle dostrzec można na powierzchni niektórych płytek drobne punkty, są to ziarenka kwarcu. Te łupki nie zawierają skamieniałości.
b) Łupki ilaste posiadające ciemno-popielaty kolor z jasno-szarą rysą. Zawierają niewiele miki i jej blaszki są nierównomiernie rozmieszczone, dzięki temu skała nie jest łupliwa jak łupek kwarcowo-mikowy.
Wyróżnił także kwarcyty:
a) „kwarcyt” ciemno-szarego koloru składający się z drobnych ziaren kwarcu scementowanych silnie wapnistym lepiszczem. O obecności węglanu wapnia w lepiszczu świadczy wydzielanie dwutlenku węgla w jego reakcji z kwasem solnym. Skała posiada znaczną twardość. Samsonowicz odmówił tej skale miana kwarcytu. Uznał on za najlepszą nazwę dla niej „piaskowiec kwarcowo-wapienny”
b) Jasnoszary kwarcyt, bardzo zbity i twardy. Scementowany jest kwarcowym lepiszczem. Nie dochodzi do reakcji charakterystycznej po podziałaniu HCl, stąd też brak w tej skale węglanu wapnia.
Ze względu na południową ekspozycję stoków i ciemną barwę łupków skały są silnie nagrzewane przez Słońce, co prowadzi do ich termicznego łuszczenia się. Na tak spękane łupki działają opady atmosferyczne i wiatr co prowadzi odpowiednio do wymywania i wywiewania małych okruchów skalnych. Największy wpływ na erozję skał posiada jednak wietrzenie fizyczne powodowane przez rozszerzalność temperaturową wody. Zachodzi szczególnie zimą i wczesną wiosną, kiedy występują ujemne temperatury i częste roztopy. Może mieć ono miejsce w złuszczonych termicznie łupkach, bądź w skałach zacienionych przez roślinność. W drugim przypadku nie powstają okruchy o blaszkowatej formie, ale wskutek rozerwania skały średniej wielkości kamienie. Wietrzenie prowadzi do pojawiania się w skałach rozcięć erozyjnych łączących się z kolei w rynny. Kolejnym czynnikiem erozyjnym, choć mającym mniejszy wpływ na wietrzenie skał jest wietrzenie biologiczne. Skały w zasadzie są pozbawione roślinności, lecz w zagłębieniach bytuje roślinność kserotermiczna, gdzie znajduje miejsce do zaczepienia się. Niekiedy przez skały przebijają się korzenie większych drzew, najczęściej brzozy. W tychże zagłębieniach systemy korzeniowe roślin rozrastając się prowadzą do kruszenia łupków.

Wąwóz Świętej Królowej Jadwigi

 

Szczególnie rozpoznawalnym dla Sandomierza jest Wąwóz Świętej Królowej Jadwigi. Wąwóz znajduje się w południowo-zachodniej części miasta i łączy ulicę Królowej Jadwigi u wylotu z ulicą Staromiejską na górze. Swoją nazwę zawdzięcza królowej Jadwidze, która bywając w kościele świętego Jakubamiała przechadzać się po wąwozie. Jego długość wynosi 500 m, a wysokość przy wylocie około 10 m. Odcinek górny wąwozu posiada niewysokie i stosunkowo łagodne zbocza porośnięte drzewami i roślinnością krzewiastą. W miarę zbliżania się do środka ściany lessowe stają się coraz wyższe i urwiste. Można tu obserwować ciekawe zjawisko wyerodowania skały lessowej spomiędzy korzeni drzew, wobec czego systemy korzeniowe większości rosnących tu drzew są w dużej części odsłonięte. W wyniku silnej erozji, szczególnie po większych deszczach i ulewach materiał skalny na zboczach wąwozu obrywa się, czego przyczyny można upatrywać w zbyt słabym oparciu drzew w gruncie. W efekcie obrywów w ścianach powstają żleby, a u ich podnóży stożki usypiskowe. Następnie nagromadzony materiał jest spłukiwany dnem w dół wąwozu. Natomiast w dnie wskutek spływu wód z opadów atmosferycznych tworzą się kręte żłobiny. Ten wąwóz będący dawniej drogą przejezdną dziś udostępniony jest jedynie dla ruchu pieszego, co znacząco wpłynęło na jego formę. Po kilkudziesięciu latach wąwóz, który wcześniej przypominał głębocznicę nabrał nieco struktury V-kształtnej, co świadczy o gwałtowności procesów przeobrażeń krajobrazu na Wyżynie Sandomierskiej. Szczególnie po wielkich ulewach przeobrażenia te nabierają już nie ewolucyjnego, a wręcz rewolucyjnego charakteru, co Sandomierz miał okazję odczuć już wiele razy w swojej historii. Po deszczach dno wąwozu jest dość błotniste na co należy się przygotować planując tędy przechadzkę.

Wyżyna Sandomierska i jej atrakcje

Wąwóz-Świętej-Królowej-Jadwigi-w-SandomierzuTa niezwykła kraina lessowa przyciąga wycieczki z całej Polski. Jakie atrakcje turystyczne czekają na jej terenie? Czym Wyżyna Sandomierska oczarowała turystów?

Rolniczy krajobraz oraz malownicze doliny rzek stały się wizytówkami Wyżyny Sandomierskiej. Ciekawa budowa geologiczna tej krainy jest doskonale widoczna w dolinach Koprzywianki oraz Opatówki. Wielu wrażeń miłośnikom geologii, przyrody i pięknych krajobrazów mogą sprawić wędrówki po Górach Pieprzowych, które są uznawane za najbardziej atrakcyjny fragment Wyżyny Sandomierskiej. Wznoszące się nad doliną Wisły góry zadziwiają stromymi skarpami oraz malowniczymi wąwozami. Są one jednocześnie przyrodniczym fenomenem. Na tym atrakcyjnym krajobrazowo obszarze można podziwiać największe w całej Polsce (a być może i w Europie) skupiska dzikiej róży. Takim atrakcjom towarzyszą piękne widoki na dolinę Wisły oraz na pobliski Sandomierz.

Wyżyna Sandomierska to atrakcje turystyczne nie tylko o przyrodniczym i krajobrazowym charakterze. Cennymi zabytkami przyciągają tutejsze miasta. Tym najchętniej odwiedzanym przez turystów jest Sandomierz. Znany z pięknych wąwozów i wspaniałej zabudowy, jest też miastem świetnie przygotowanym do przyjęcia turystów. Ci, którzy znajdą noclegi na terenie Sandomierza, mogą urządzać fantastyczne wycieczki po terenie Wyżyny Sandomierskiej. Oprócz Sandomierza wielką atrakcją są tu zabytki Klimontowa oraz Opatowa, którym w pewnością warto poświecić nieco więcej uwagi. Warto odwiedzić też Czyżów Szlachecki, który znany jest z pięknego pałacu oraz zabytkowej świątyni. W czasie wycieczki po tej części kraju warto też zatrzymać się w Kleczkowie. Tu czekają tak ciekawe atrakcje turystyczne, jak drewniany kościół oraz datowane na VI – X wiek cmentarzysko kurhanowe.